Siyah kan basurun tipik bulgusu değildir. Katran kıvamında, yapışkan, keskin kokulu ve simsiyah dışkı çıkıyorsa kanama büyük olasılıkla makattan değil, sindirim kanalının daha yukarısından geliyordur. Bunun tıptaki adı melena.
Melena bekleyerek geçirilecek bir bulgu değil. Sebebini gözle görmeden bilmek mümkün değil ve nedenlerinin bir kısmı hızla ilerleyebiliyor. Bu yüzden sıra bu sayfayı okumakta değil, aynı gün bir hekime görünmekte.
Şu durumlarda beklemeyin, doğrudan acil servise gidin:
- Siyah, katran kıvamında, yapışkan ve kötü kokulu dışkı
- Kan kusma ya da kahve telvesi görünümünde kusmuk
- Baş dönmesi, göz kararması, soğuk terleme, çarpıntı, bayılma hissi
- Bastırmakla durmayan, damlamak yerine akan kanama
- Ateş, şiddetli karın ağrısı ya da karında sertleşme
- Kan sulandırıcı ilaç kullanıyorsanız ve kanama başladıysa
Bunların hiçbiri yoksa da telaşa gerek yok, ama sıradaki adım aynı: muayene.
Siyah kan ile parlak kırmızı kan aynı şey değil
Kanın rengi, kaynağının ne kadar yukarıda olduğunu söyler. Bu tek bilgi, hekimin nereden başlayacağını belirler.
Sindirim kanalının üst bölümünden (yemek borusu, mide, ince bağırsağın başı) gelen kan, aşağı doğru ilerlerken sindirim salgılarıyla temas eder ve değişir. Kandaki hemoglobin, hematin denen mavimsi siyah bir maddeye dönüşür. Dışkı bu yüzden siyahlaşır, yapışkanlaşır ve kendine has ağır bir koku alır.
Kanama kalın bağırsağın son bölümünden ya da makattan geliyorsa bu dönüşüm için yeterli zaman ve temas olmaz. Kan olduğu gibi görünür: parlak kırmızı. Dışkının üzerinde, tuvalet kâğıdında ya da klozette fark edilir. Hemoroid ve makat çatlağı kanamaları çoğunlukla bu görünümdedir.
Arada kalan bir tablo da var: koyu kırmızı, bordoya çalan, dışkıya karışmış kan. Bu genelde kalın bağırsağın daha yukarı bölümlerini işaret eder.
Siyah dışkının her zaman sebebi kanama değil
Bazı ilaçlar dışkıyı kanama olmadan da koyulaştırır. Bizmut ve kömür içeren preparatlar bunların başında geliyor; demir ilaçları da dışkıyı siyaha yakın bir renge getirebiliyor.
Burada ayırt edici olan görünümden çok kıvam ve koku. İlaca bağlı siyahlık genelde mat ve normal kıvamdadır. Melenada ise dışkı yapışkan, parlak ve ağır kokuludur.
Ama bu ayrımı evde yapmaya çalışmayın. Dışkıda kan olup olmadığını gösteren laboratuvar testleri var ve karar bu testlerle veriliyor. İlaç kaynaklı bir renk değişikliğinde test sonucu negatif çıkar.
Doktora giderken kullandığınız ilaçların listesini yanınızda götürün. Kan sulandırıcılar, ağrı kesiciler ve demir preparatları bu tabloda ayrı ayrı önem taşıyor.
Gizli kanama nedir
Sindirim kanalının üst bölümünden gelen kan, dışkıya siyah bir renk verecek kadar çok değilse gözle hiçbir şey fark edilmez. Buna gizli kanama denir ve ancak dışkıda gizli kan aranarak saptanır.
Testin yanıltıcı çıkmaması için hekim, örnek vermeden önce birkaç gün et ve et ürünlerinden uzak durmanızı isteyebilir; besin kaynaklı hemoglobin türevleri sonucu bozabiliyor. Bu hazırlığı önemsemeyip testi verirseniz, yeniden vermek zorunda kalabilirsiniz.
Uzun süredir devam eden bir demir eksikliği anemisinin arkasında bazen fark edilmemiş gizli kanama çıkıyor. Kansızlık tespit edilip nedeni araştırılmadan geçiliyorsa, bunu hekiminize hatırlatmak sizin lehinize.
Makattan kanamanın olası nedenleri
Aşağıdaki tablo, kanamanın görünümüne ve yanındaki belirtilere göre hangi tanıların akla geldiğini toplu olarak gösteriyor. Tablo teşhis koymaz, hangi soruların sorulacağını gösterir.
| Kanamanın görünümü | Yanında olabilecek belirtiler | Genelde istenen inceleme | Akla gelen tanı |
|---|---|---|---|
| Parlak kırmızı, dışkının üzerinde ya da kâğıtta | Makatta kaşıntı, ağrı, ele gelen şişlik | Makat muayenesi, anoskopi | Hemoroid, makat çatlağı (anal fissür) |
| Parlak ya da koyu kırmızı, tekrarlayan | Genelde ağrısız, uzun süredir devam eden | Kolonoskopi | Kalın bağırsak polipleri |
| Bol miktarda, parlak kırmızı ve sürekli | Karın ağrısı, inatçı ishal, solgunluk, kilo kaybı, halsizlik | Kolonoskopi, kan tahlili | Ülseratif kolit |
| Az miktarda, parlak ya da koyu kırmızı, ataklar hâlinde | Karın ağrısı, bazen ateş | Kolonoskopi | Divertikül hastalığı ve iltihabı |
| Sulu ya da cıvık dışkıya karışmış kan | İshal, yaygın karın ağrısı, bulantı, iştahsızlık, uzun sürerse kansızlık | Dışkı incelemesi | Amip ya da bakteriye bağlı dizanteri |
| Koyu kırmızı, dışkıya karışmış | Sağ yanda ağrı, ishal, halsizlik, kilo kaybı | Kolonoskopi, gastroenteroloji muayenesi | İnce bağırsağın son bölümünün iltihabı (terminal ileit) |
| Koyu kırmızı, zaman zaman belirgin miktarda | Karaciğer büyümesi, hazımsızlık, ağızda acılık, ciltte sararma | Kan tahlilleri, karaciğer ultrasonu | Kronik karaciğer hastalığı, siroz |
| Siyah, katran kıvamında | Kan kusma, solgunluk, halsizlik, kansızlık | Endoskopi | Mide ya da yemek borusu kaynaklı kanama, ülser, varis |
| Her iki renkte, farklı bölgelerde de kanamayla birlikte | Deride morarma, diş eti ve burun kanaması, idrarda kan | Pıhtılaşma testleri, kan sayımı | Kan hastalıkları ve pıhtılaşma bozuklukları |
| Kanla birlikte alışkanlık değişikliği | Kalem inceliğinde dışkı, kilo kaybı, tam boşalmama hissi | Kolonoskopi | Kalın bağırsak tümörleri |
Bu ayırıcı tanı derlemesi Medicana Sağlık Ansiklopedisi’nden alınmıştır.
Tablodaki hemen her satırın ortak noktasına dikkat edin: kanamanın kendisi değil, yanına eklenen belirtiler yön veriyor. Kanamayla birlikte kilo kaybı, dışkılama alışkanlığında kalıcı değişiklik ya da ateş varsa, “muhtemelen basurdur” demek doğru bir yaklaşım olmuyor.
Kan kaybı vücutta ne yapar
Belirtiler kanamanın miktarına değil, hızına da bağlı. Yavaş ve uzun süreli bir kanamada vücut bir noktaya kadar uyum sağlar; kişi haftalarca sadece halsizlik ve çabuk yorulma hisseder.
Hızlı kayıpta tablo değişir. Damarlar refleks olarak büzülür, kalp hızlanır, kan öncelikli organlara yönlendirilir. Bu denge sürdüğü sürece tansiyon normal görünür. Denge bozulduğunda tansiyon düşer, nabız hızlanır.
İlk fark edilen genelde şudur: yatarken bir şey yok, ayağa kalkınca baş dönüyor, göz kararıyor. Sonrasına solgunluk, soğuk ter, çarpıntı, sık ve yüzeysel soluma, ağız kuruluğu ve idrar miktarında azalma eklenebilir. Bu tablo şoka gidiyor demektir ve evde beklenmez.
Şiddetli olsun ya da olmasın, her bağırsak kanaması değerlendirilmeyi gerektirir. Hafif diye geçiştirilen bir kanamanın nedeninin ciddi olmadığını gösteren bir kural yok.
Hekime giderken yanınızda götürecekleriniz
Muayenede en çok işe yarayan şey, sizin gözleminiz. Şunları önceden not edin:
Kanama ne zaman başladı, kaç kez oldu, her tuvalette mi oluyor. Rengi neydi: parlak kırmızı mı, koyu mu, siyah mı. Dışkının üzerinde miydi, karışmış mıydı, yoksa sadece kâğıtta mıydı. Yanında ağrı var mıydı. Son haftalarda dışkılama alışkanlığınız değişti mi, kilo kaybettiniz mi, ateşiniz oldu mu.
Kullandığınız ilaçların kutularını ya da fotoğrafını götürün. Ailenizde kalın bağırsak kanseri, polip ya da iltihabi bağırsak hastalığı öyküsü varsa bunu ilk cümlede söyleyin; tetkik sırasını değiştirebiliyor.
Hangi bölüme başvuracağınızdan emin değilseniz hemoroid ve makat şikayetlerine hangi bölüm bakar sayfasına bakın. Kanamanın kaynağı basur çıkarsa tedavi seçeneklerinin tamamı hemoroid nasıl tedavi edilir rehberinde.
Parlak kırmızı bir kanamayla karşılaştıysanız ve şişlik yırtılmışsa, ilk saatte ne yapılacağını basur patlarsa ne olur sayfasında adım adım yazdık.
Sık sorulanlar
Siyah kanama her zaman kanser midir?
Hayır. Melenanın en sık nedenleri arasında mide ve ince bağırsak ülserleri, yemek borusu varisleri ve pıhtılaşma bozuklukları var. Tümör bu listenin bir maddesi, tamamı değil. Ama listedeki hiçbir madde kendiliğinden geçmesi beklenen türden değil; ayrım endoskopiyle yapılıyor.
Kanama bir kez oldu ve durdu, yine de gitmeli miyim?
Siyah ya da katran kıvamındaysa evet, tek seferlik bile olsa. Parlak kırmızı ve az miktarda bir kanama tekrarlamıyorsa acil değildir, ama tekrarlıyor ya da 50 yaşın üstündeyseniz ve ilk kez görüyorsanız muayene ertelenmemeli.
Dışkımda kan görmüyorum ama kansızlığım var, ilgisi olabilir mi?
Olabilir. Gizli kanama gözle görülmez ve uzun sürerse demir eksikliği anemisi yapar. Nedeni açıklanamayan bir kansızlıkta dışkıda gizli kan araması istenmesi standart bir adım.
Hemoroid siyah kanama yapar mı?
Hemoroid kanaması tipik olarak parlak kırmızıdır. Makattan çıkan koyu renkli bir pıhtı tromboze dış hemoroidin yırtılmasıyla da görülebiliyor, ama bu dışkıya karışmış katran görünümünden farklı bir şey. İkisini birbirine karıştırmamak için görüntüyü tarif ederken kıvamı da anlatın.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.