Kabızlığın çoğu, üç şeyin eksikliğinden çıkıyor: lif, sıvı ve hareket. Dördüncü bir madde daha var ve genelde atlanıyor: tuvalete gitme isteğini ertelemek. Bu dördünü düzelten çoğu kişide şikayet birkaç haftada belirgin azalıyor.
Düzeltmeye rağmen geçmiyorsa, ya da kabızlık aniden başlayıp yerleştiyse, mesele beslenmenin ötesinde olabilir. O durumda sıra hekimde.
Şu durumlarda kabızlığı evde çözmeye çalışmayın:
- Dışkıda kan, özellikle koyu ya da siyah kanama
- Açıklanamayan kilo kaybı
- Aniden başlayan ve geçmeyen kabızlık, özellikle 50 yaş üstünde
- Kalem inceliğinde dışkı ya da dışkılama alışkanlığında kalıcı değişiklik
- Gaz ve dışkı hiç çıkmıyor, karın şişiyor, bulantı ve kusma var
- Ailenizde kalın bağırsak kanseri ya da polip öyküsü varsa yeni başlayan şikayet
Kabızlık nedir, normal olan ne
Herkese uyan tek bir sıklık yok. Kimi günde iki kez, kimi iki günde bir tuvalete çıkar ve ikisi de sağlıklı olabilir. Ölçüt sıklıktan çok zorlanma.
Sağlıklı bir dışkılama kabaca şöyle: tuvalete oturduğunuzda uzun süre beklemeniz gerekmez, ıkınmak gerekmez, dışkı zorlanmadan çıkar ve sonrasında tam boşalmış hissedersiniz.
Kabızlıkta bu tablonun bir ya da birkaç maddesi bozuluyor.
Kabızlığın belirtileri
- Dışkıyı çıkarmakta zorlanmak, ıkınmak zorunda kalmak
- Sert, kuru, topak topak dışkı
- İstediğiniz hâlde çıkaramamak
- Karında ağrı, gerginlik, şişkinlik
- Tuvalet sonrası içeride bir şey kalmış hissi
- Dışkılama sıklığının belirgin azalması
- Makatta ağrı, dışkıda mukus, makat çevresinde şişlik
Son maddeye dikkat edin. Kabızlık uzarsa hemoroid ve makat çatlağı tablosu ekleniyor ve kişi asıl sorunu değil, sonucunu tedavi etmeye çalışıyor.
Kabızlık neden olur
Beslenme ve sıvı
En sık neden bu. Lifi az, işlenmiş gıdası çok bir düzen dışkıya hacim katmıyor. Yeterli sıvı alınmadığında ise lif işe yaramıyor, hatta durumu ağırlaştırıyor.
Hareketsizlik
Gün boyu oturarak çalışan, düzenli yürümeyen kişilerde kabızlık daha sık. Bağırsağın kasılma ritmi hareketle uyarılıyor. Uzun süre yatmak zorunda kalan biri için de aynı şey geçerli.
Dışkılama isteğini ertelemek
Sabah aceleyle işe çıkarken, dışarıdaki tuvaleti kullanmak istemediği için ya da toplantı arasında sıkışıp bekleyen çok kişi var. Ertelenen dışkı bağırsakta kalıyor, suyunu kaybediyor ve sertleşiyor. Bir süre sonra uyarı gelmemeye başlıyor.
Stres
Bağırsak kasları stres hormonlarına duyarlı. Yoğun dönemlerde kimi insanın bağırsağı hızlanıyor, kimininki duruyor. Kabızlığa odaklandıkça sorun büyüyen bir döngüye giriyor.
İlaçlar ve hastalıklar
Bazı ağrı kesiciler, mide ilaçları, demir preparatları, tansiyon ve depresyon ilaçları kabızlık yapabiliyor. Tiroid bezinin az çalışması, şeker hastalığına bağlı sinir tutulumu, nörolojik hastalıklar ve bağırsağın kendi hastalıkları da nedenler arasında. Yeni bir ilaca başladıktan sonra kabızlık geliştiyse bunu hekiminize söyleyin.
Yaş, gebelik ve hormonlar
Kabızlık kadınlarda daha sık görülüyor; gebelikte ve adet öncesi dönemde artabiliyor. Yaşlılıkta sıklığın artmasının en büyük sebebi hareketsizlik ve alınan ilaç sayısı.
Aşırı laksatif kullanımı
Kulağa ters geliyor ama kabızlık nedenleri listesinde laksatiflerin kendisi de var. Aşağıda ayrı başlıkta ele aldık.
Bağırsakta tam olarak ne oluyor
Sağlıklı bir kalın bağırsak, ritmik kasılmalarla içindekileri çıkışa doğru sürükler. Bu yolculuk sırasında dışkıdan su emilir.
Yolculuk uzarsa emilim de uzuyor. Dışkı sertleşiyor, ilerlemesi zorlaşıyor, ilerleyemedikçe daha da suyunu kaybediyor. Bir kısır döngü.
Sertleşen dışkı bağırsak duvarını yeterince uyaramadığı için tuvalete gitme ihtiyacı da hissedilmiyor. Günlerce tuvalete çıkamayıp hiçbir rahatsızlık duymayan kişilerin durumu bu.
Merak ediyorsanız basit bir gözlem yapabilirsiniz: akşam bir tabak ıspanak ya da mısır yiyip saatini not edin, sonra dışkıda ne zaman göründüğüne bakın. Bu, hekiminizle konuşurken somut bir bilgi olarak işinize yarar.
Kabızlığa ne iyi gelir
Sabahı kaçırmayın
Bağırsaklar için günün en verimli zamanı, uyandıktan sonraki ilk saat. Yataktan kalkmakla birlikte kalın bağırsak kasılmaya başlıyor, ilk lokmayla birlikte bu uyarı artıyor.
Bu yüzden kahvaltıyı atlamamak ve sabah tuvalete zaman ayırmak, tek başına belirgin fark yaratıyor. On beş dakika erken kalkmak çoğu kişide yeterli oluyor. Bağırsak bir kez bu ritme alıştığında düzen kendiliğinden sürüyor.
Lifi artırın, ama yavaş
Lif, bitkilerin hücre duvarında bulunan ve sindirim enzimlerimizin parçalayamadığı karbonhidrat. İki tipi var ve ikisi de gerekli.
Suda çözünen lif yulafta, baklagillerde, meyve ve yapraklı sebzelerde bulunuyor. Jel kıvamı oluşturup dışkıyı yumuşatıyor.
Suda çözünmeyen lif buğday, arpa ve esmer pirinçte. Suyu emip dışkıya hacim katıyor, bağırsak duvarındaki sinirleri uyararak hareketi tetikliyor.
Lifi birdenbire artırmayın. Gaz ve şişkinlik yapıp sizi bıktırıyor. Birkaç haftaya yayarak artırın ve aynı anda sıvıyı da yükseltin.
Sofraya girecekler:
- Kuru meyveler: erik, incir, kayısı
- Kabuğuyla yenen taze meyveler: elma, armut, erik, üzüm
- Yapraklı sebzeler: ıspanak, pazı, roka, marul, lahana, maydanoz
- Kök sebzeler: havuç, kereviz, turp
- Baklagiller: mercimek, nohut, kuru fasulye, bezelye
- Tam tahıllar: kepekli ekmek, bulgur, yulaf, esmer pirinç
- Tohumlar: keten tohumu, susam, kavrulmamış ayçiçeği ve kabak çekirdeği
- Ceviz, fındık, badem
- Yoğurt ve kefir
Sebzelerin lifi pişirmeyle azalıyor, o yüzden bir kısmını çiğ ya da az pişmiş tüketmek mantıklı.
Kepek nasıl kullanılır
Kepek, kabızlığa karşı en ucuz ve en kolay ulaşılan seçenek. Yoğurda, çorbaya, pilava karıştırılabiliyor.
Kullanım kuralı basit: az başlayın, yavaş artırın, yanında su için. Aniden fazla miktarda kepek almak bağırsakta topaklanmaya ve tıkanmaya yol açabiliyor. Şişkinlik ve gaz yaparsa miktarı geri çekip yeniden yükseltin.
Bir de sabır gerekiyor. Etkiyi ilk günlerde değil, birkaç hafta içinde görüyorsunuz.
Su
Lifin çalışması için su şart. Lifi artırıp suyu artırmayan kişilerde kabızlık genelde kötüleşiyor.
“Bol bol meyve sebze yiyorum ama yine de kabızım” diyorsanız ilk bakılacak yer burası. Gün boyu düzenli su için; idrarınızın rengi açık kaldığı sürece muhtemelen yeterli alıyorsunuz.
Kahve konusunda yaygın bir yanlış var. Kahve bazı kişilerde bağırsağı uyarıyor ve sabah tuvalete çıkmayı kolaylaştırıyor. Kafeinli içeceklerin vücudu susuz bıraktığı iddiası ise alışkanlık hâline gelmiş, ölçülü tüketim için geçerli değil. Yani kahveyi bırakmanız gerekmiyor; sadece kabızlık ilacı yerine kullanmayın.
Hareket
Yürüyüş, yüzme, hafif tempolu her egzersiz bağırsak hareketlerini düzenliyor. Tembelleşmiş bir bağırsak bile birkaç günlük düzenli hareketle canlanmaya başlıyor.
Karmaşık bir programa gerek yok. Haftada birkaç kez yarım saatlik yürüyüş, ya da her sabah kahvaltıdan önce on beş dakikalık hareket iş görüyor. Gün boyu oturarak çalışıyorsanız saat başı kalkıp birkaç dakika dolaşın.
Tuvalet düzeni
Bu bölüm listenin en az konuşulan ama en çok işe yarayan kısmı.
Dışkılama isteği geldiğinde ertelemeyin. Uyarı geçtiğinde bir sonrakini beklemek zorunda kalıyorsunuz ve o arada dışkı sertleşiyor.
Klozet kullanıyorsanız ayaklarınızın altına alçak bir tabure koyun. Dizler kalçadan yukarıda olduğunda makat kanalı düzleşiyor ve dışkı zorlanmadan geçiyor. Alaturka tuvaletteki çömelme pozisyonunun avantajı bu.
Ikınmayın. Zorlamak hemoroid ve makat çatlağı riskini artırıyor; ayrıca karın içi basıncı yükselttiği için kalp ve damar sorunu olanlarda tavsiye edilmiyor.
Gelmiyorsa kalkın. Klozette telefonla geçirilen dakikalar bölgeye oturarak baskı uygulamaktan başka işe yaramıyor.
Karın bölgesine saat yönünde hafif masaj bazı kişilerde rahatlatıyor. Elleriniz soğuksa önce ısıtın.
Kabızlık yapan yiyecekler
Herkes için geçerli bir yasak listesi yok. Aynı yiyecek bir kişide sorun yaratırken diğerinde yaratmayabiliyor. En işe yarar yöntem, birkaç hafta boyunca ne yediğinizi ve tuvalet düzeninizi not edip kendi listenizi çıkarmak.
Yine de sık sık kabızlıkla anılan başlıklar şunlar:
Beyaz un ürünleri. Beyaz ekmek, beyaz makarna, hamur işleri. Lifi neredeyse tamamen alınmış oluyor. Kepekli ve tam tahıllı karşılıklarına geçmek en kolay değişikliklerden biri.
Beyaz pirinç. Kepeği alındığı için lif değeri düşük. Esmer pirinç ya da bulgur denemeye değer.
İşlenmiş ve hazır gıdalar. Cips, hazır dondurulmuş yemekler, işlenmiş etler, fast food. Lifsiz ve tuzlu.
Süt ürünlerinin fazlası. Bazı kişilerde peynir ve sütün fazlası kabızlık ve gaz yapıyor. Herkeste değil; kendi tepkinizi izleyin.
Fazla et, az sebze. Etin kendisi suçlu değil, yanında yeterli lif olmaması sorun. Et tüketimi fazlaysa lif de artmalı.
Aşırı tuz ve alkol. İkisi de vücudun su dengesini bozuyor.
Hızlı yemek. Yemeği çiğnemeden yutmak sindirimin ilk basamağını atlıyor. Şişkinlik ve kabızlık şikayeti olanların bir kısmında tek değişiklik bu.
Laksatifler ve kabızlık çayları
Laksatif, bağırsak hareketlerini artıran ya da dışkıyı yumuşatan maddelerin genel adı. Hap, toz, şurup ve bitkisel çay biçiminde satılıyor.
Sinameki içeren kabızlık çayları burada ayrı bir başlık. Her gün içen, yanında taşıyan, onsuz yola çıkmayan çok kişi var. Uyarıcı etkili bu ürünlerin sürekli kullanımında bağırsağın uyarıya bağımlı hâle geldiği ve kendi ritmini kaybettiği söyleniyor.
Yan etkiler de listeye giriyor: gaz, kramp, ishal, besinlerin emilemeden atılması, bazı kişilerde makatta tahriş ve kanama.
Buna karşılık, tüm laksatifleri aynı kefeye koymak da doğru değil. Hekimlerin bir bölümü, belirli laksatif gruplarının kısa süreli ya da kontrollü kullanımının sakıncalı olmadığını söylüyor. Karar sizin değil, hekiminizin olsun. Bu sayfada ilaç adı ve doz vermiyoruz.
Pratik özet: laksatif ara sıra, kısa süreli ve tercihen hekim önerisiyle. Laksatifsiz tuvalete çıkamıyorsanız, bu artık beslenme meselesi değil; muayene gerekiyor.
Yolculuk kabızlığı
Uzun yolculuklardan sonra kabız olmak çok yaygın. Sebepleri de tanıdık: tuvalet rutininin bozulması, uçakta ya da otobüste ihtiyacın ertelenmesi, saat farkı, sıvı alımının azalması, yolda yenen lifsiz yiyecekler.
Basit önlemler işe yarıyor. Yola çıkmadan lif ve sıvıyı düşürmeyin, yolculuk boyunca su içmeyi sürdürün, mola verildiğinde tuvalete gitme fırsatını değerlendirin, varır varmaz eski saatinize dönmeye çalışın.
Gebelikte ve ileri yaşta kabızlık
Gebelikte hormonal değişim bağırsak hareketlerini yavaşlatıyor, büyüyen rahim de baskı yapıyor. Bu dönemde lif, sıvı ve yürüyüş ilk seçenek. Herhangi bir laksatif ya da takviye kullanmadan önce gebeliğinizi takip eden hekime sorun.
İleri yaşta hareket azlığı ve kullanılan ilaç sayısı öne çıkıyor. Yaşlı bir yakınınızda yeni başlayan ve geçmeyen kabızlık varsa, bunu “yaştandır” diye geçiştirmeyin; ilaç listesinin gözden geçirilmesi ve muayene gerekiyor.
Kabızlık ile hemoroid arasındaki bağ
Bu sitede kabızlığın bu kadar yer tutmasının sebebi basit: hemoroidin ve makat çatlağının arkasındaki en sık zorlayıcı kabızlık.
Sert dışkı ve ıkınma, makat kanalındaki damar yastıkçıklarını aşağı doğru itiyor. Bir kez şikayet başladıktan sonra da döngü kuruluyor: ağrı yüzünden tuvalete gitmekten kaçınılıyor, kaçınıldıkça dışkı sertleşiyor, sertleştikçe ağrı artıyor.
Bu yüzden hemoroid tedavisinin her basamağında ilk yazılan şey dışkıyı yumuşatmak oluyor. Tedavi seçeneklerinin tamamı hemoroid nasıl tedavi edilir sayfasında; evde yapabilecekleriniz için basura ne iyi gelir sayfasına bakabilirsiniz.
Kanama varsa rengi önemli. Koyu ve siyah kanamanın ne anlama geldiğini makattan siyah kan gelmesi sayfasında yazdık.
Sık sorulanlar
Kaç günde bir tuvalete çıkmak normal?
Kişiden kişiye değişiyor. Sizin için normal olan, uzun süredir alıştığınız düzen. Asıl bakılacak şey bu düzenin değişip değişmediği ve zorlanma olup olmadığı.
Kabızlık kalın bağırsak kanserine yol açar mı?
Kabızlığın kendisi kanser yapmıyor. Ama uzun süredir devam eden ve alışkanlıkta kalıcı değişiklik yaratan bir kabızlık, altta yatan bir sorunun belirtisi olabiliyor. Yeni başlayan ve geçmeyen kabızlık, özellikle 50 yaş üstünde, incelenmesi gereken bir bulgu.
Kabızlık için hangi bölüme gidilir?
İlk adım aile hekimi ya da iç hastalıkları. İleri değerlendirme gerekirse gastroenterolojiye yönlendiriliyor. Yanında makat kanaması, çatlak ya da hemoroid şikayeti varsa genel cerrahi de devreye giriyor.
Kabızlık kaç günde geçer?
Beslenme ve tuvalet düzeni değişikliğinin etkisi genelde günler değil haftalar içinde görülüyor. Birkaç gün sonuç alamadınız diye vazgeçmeyin. Buna karşılık hiç dışkı ve gaz çıkmıyorsa, karın şişip bulantı başladıysa bu bekleme dönemi değil, acil bir tablo olabilir.
Bitkisel çaylar zararsız değil mi?
Bitkisel olması güvenli olduğu anlamına gelmiyor. Uyarıcı etkili kabızlık çayları düzenli kullanıldığında bağırsağın kendi ritmini zayıflatabiliyor. Ara sıra kullanmak farklı, her gün içmek farklı.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.